WEconomy Transitiecanvas voor duurzaamheid

Als je duurzaamheid nastreeft, dan moet er ketenbreed worden samengewerkt. Het WEconomy Transitiecanvas maakt visueel met welke ingrediënten je tot een gemeenschappelijke missie, business model en waardecreatie komt. En welke belemmeringen er bijvoorbeeld organisatorisch, technologisch en qua wetgeving (nog) zijn.

Het Transitiecanvas wordt al doende ‘overschreven’, als een schilderij dat steeds beter en duidelijker uit de verf komt. Streven naar duurzaamheid en circulariteit is namelijk niet planbaar én het vergt een lange adem.

Het WEconomy Transitiecanvas is een prima gereedschap, zei het dat er een ideologisch wereldbeeld uit spreekt, waarbij individueel winst maken op de lange termijn geen onderdeel meer is van waardecreatie. Jammer, want dit kan grotere bedrijven (onnodig) doen afhaken. Juist hún participatie is essentieel als je een transitie naar een duurzame samenleving wilt!

Er zijn veel aansprekende kleinschalige initiatieven op het gebied van duurzaamheid en circulariteit, maar grote doorbraken blijven uit.

Op de introductie-pagina over duurzaamheid op dit platform wordt uitgelegd waarom: de kosten liggen in het heden, en de baten in de toekomst. Nieuwe businessmodellen, regulering en innovatie kunnen deze patstelling doorbreken.

Kompas
Sinds maart 2025 kan daarbij als kompas een gratis downloadbaar* werkboek worden gebruikt: het WEconomy Transitiecanvas.

Het gaat om een uitgave onder redactie van Jan Jonker, professor emeritus sustainable ondernemerschap.

Het WEconomy Transitiecanvas is gemaakt in opdracht van het ministerie van Economische Zaken, ClickNL en Circonnect. Bijna honderd mensen droegen er aan bij, via workshops door heel Nederland.

Kookboek
Het WEconomy Transitiecanvas helpt zicht te krijgen op de haalbaarheid van ambities op het gebied van duurzaamheid. Dit in de vorm van een soort kookboek: er staat in waar je allemaal aan kunt denken, maar je moet zelf bepalen welke ingrediënten in jouw geval het zwaarste wegen, en hoe je die wilt invullen.

Het woord ‘WEconomy’ benadrukt dat duurzaamheid iets is wat mensen en organisaties alleen sámen kunnen verwezenlijken. Logisch, want reductie van bijvoorbeeld koolstofdioxide-uitstoot en grondstofverbruik is iets wat je ketenbreed bereikt en meet.

Canvas
Bij het formuleren van bijpassende missies staat een ‘Canvas’ centraal, met in te vullen aandachtsvelden waaronder de ambitie, de benodigde coalitie (samenwerkingspartners), de organisatie, het businessmodel en de noodzakelijke technologie.

Het idee is, dat de partners de genoemde velden al doende steeds concreter invullen.

Het Canvas wordt dus al lerende herschreven, waarbij zelfs de ambitie kan wijzigen.

Duurzaamheidstransities zijn namelijk een wicked uitdaging: er is geen éénduidige laat staan planbare aanpak voor, omdat alles elkaar beïnvloedt. Je rijdt als het ware in een auto terwijl er regelmatig nieuwe onderdelen worden toegevoegd of verwijderd, en waarbij er wel een stip op de horizon is, maar geen vaststaande route daar naartoe.

PDCA
Daarom is een soort Plan-Do-Check-Act (PDCA) achtige benadering nodig. Hypothesevorming, leren en aanpassen, zoals (Lean) procesverbeteraars dat kennen. In dit geval echter met een veel langere cyclustijd. Stappen zetten op het gebied van duurzaamheid is namelijk iets wat járen vergt.

De drijvende kracht, die het Transitiecanvas als een soort vliegwiel draaiend houdt, is een soort PDCA-cyclus voor de organisatie. In mijn woorden komt dit op het volgende neer:

Het gebruik van een Transitiecanvas lijkt me een prima idee. Het maakt namelijk op een visuele manier aan alle betrokkenen duidelijk waar je nu staat, wat er al dan niet bereikt is, wat de te nemen obstakels zijn, en welke acties en aanpassingen er nodig zijn.

Ontvang samenvattingen van nieuwe praktijkverhalen!
De vijf voordelen van gratis registratie:

Elke twee maanden samenvattingen van onze nieuwe artikelen
Geen andere e-mail (!)
Artikelen altijd volledig kunnen lezen
Toegang tot 450+ praktijkcases procesverbetering
Berichten kunnen plaatsen en opmerkingen toevoegen

A3’s
Hoe goed dat kan werken, zij het op een vele malen kleinere schaal qua omvang en tijd, blijkt uit het gebruik van zogenaamde A3’s bij probleemoplossing. Daarbij maakt iemand die een probleem oplost een visueel reisverslag van de probleembeschrijving tot de gevonden oorzaken, en van de voorgestelde ‘tegenmaatregelen’ tot de implementatie daarvan.

Alle betrokkenen kunnen zo de gedachtegang volgen en bijdragen aan de probleemoplossing. Het idee is dat het reisverslag continu wordt herschreven, totdat het probleem is opgelost.

Het Transitiecanvas werkt op een soortgelijke manier, zij het dat de ‘reis’ nu niet eindigt met de oplossing van een probleem. Het gaat nu om een lang en vóórtdurend traject richting meer duurzaamheid.

Tomatensoep
De detaillering en het gewicht van de velden op het Transitiecanvas hangt daarbij af van de fase waarin de duurzaamheidstransitie verkeert.

In de kookboek-metafoor kun je eerst een eenvoudige tomatensoep op het Canvas beschrijven, die gaandeweg rijker en gevulder wordt.

Alle partners denken en schrijven mee. Wel is er een transitiemanager en/of procesmanager nodig om iedereen aan boord te houden, en om conflicten op te lossen. Belangrijk is bijvoorbeeld dat lasten en baten eerlijk worden verdeeld.

Met een beetje goede wil zou je de rol van de transitiemanager kunnen vergelijken met die van coach bij A3 probleemoplossing, want beslissingen afdwingen doet (en kan) deze persoon niet. Bij de transitie zijn namelijk meerdere organisaties betrokken. De transitiemanager is daardoor een soort olieman/vrouw, die moet zorgen dat het vliegwiel blijft draaien.

Gemeenschappelijke taal
Het idee om een Canvas als een soort schilderdoek te gebruiken, waarbij het schilderij gaandeweg steeds beter uit de verf komt, is niet nieuw. Het boek Business Model Generatie doet dit bijvoorbeeld voor het ontwerpen van nieuwe businessmodellen, door het invullen van negen velden zoals klantsegmenten, waarde-proposities en key partners. Hierbij wordt duurzaamheid niet apart benoemd.

Het Transitiecanvas doet in wezen hetzelfde als het Business Model Generatie canvas, maar nu juist specifiek gericht op duurzaamheid. En omdat daarbij nu meerdere organisaties betrokken (moeten) zijn, is het (gemeenschappelijke) businessmodel slechts één van de velden. Bovendien zijn er veel extra velden nodig om de route naar een gezamenlijke missie zichtbaar te maken.

Breder inzetbaar
Bij het WEconomy Transitiecanvas is die missie dus meer duurzaamheid. Toch is dit Canvas mijns inziens veel breder inzetbaar. De makers van het WEconomy Transitiecanvas doen dat zelf ook al, daar ook maatschappelijke doelen onderdeel kunnen zijn van een missie.

Ik kan me ook voorstellen dat partners in een supply chain het Transitiecanvas gebruiken om een gemeenschappelijk belang (niet per se gerelateerd aan duurzaamheid) na te streven. Sterker nog: de beschreven aanpak lijkt me geschikt voor elke situatie waarin meerdere organisaties gezamenlijk iets nieuws gaan doen. Bijvoorbeeld via co-creatie een nieuw product in de markt zetten. Of samen gaan werken in zorgketens, zoals het Integraal ZorgAkkoord beoogt.

Samenwerken wordt steeds belangrijker in de komende jaren, op heel veel vlakken. Het WEconomy Transitiecanvas is daarbij een nuttige tool, die op het gebied van duurzaamheid ook nog eens verwijst naar nuttige achtergrondinformatie en video’s. Er staan ook veel goede tips in: zoals leren van geslaagde én (vooral!) van niet geslaagde initiatieven die lijken op hetgeen jij van plan bent. Wat je verzint is namelijk bijna nooit uniek.

Ideologisch
Toch ook een serieus punt van kritiek: de beschrijving van het WEconomy Transitiecanvas is nogal ideologisch, vermoedelijk doordat aan zo’n soort boek in de regel vooral gelijkgestemden meewerken. In dit geval een soort bubble van duurzaamheid believers.

Ik ben bang dat met name grotere bedrijven dit Canvas daarom terzijde zullen schuiven. Dat zou heel jammer zijn, want juist als je een echte omslag wilt naar een duurzamere samenleving is de participatie van grote(re) bedrijven nodig.

Het ideologische karakter van het WEconomy Transitiecanvas blijkt onder meer uit de vier daarin beschreven vormen van waardecreatie: duurzaamheid, circulariteit, leefbaarheid en biodiversiteit.

Nergens iets over winst! Toch is en blijft een waardepropositie waar klanten voor willen betalen een randvoorwaarde, zou ik zeggen.

Wij danken onze partners/adverteerders, door hen kunnen wij onafhankelijke artikelen maken!
Ontdek bijvoorbeeld hoe onderstaande partij Duurzaam in de praktijk helpt brengen!

Azumuta

Azumuta is het toonaangevende no-code platform om werkvloer activiteiten en documenten te digitaliseren. Zo kunt u makkelijk al uw bestanden op dezelfde plaats creeren en beheren. Vergeet onhandig bewerken van Word en Excel documenten of het gebruik van Sharepoint!

Met Azumuta bent u in staat om gegevens in real-time te verzamelen en bij te werken. Zo hebben uw medewerkers toegang tot de meest recente gegevens, en voorkomt u fouten. Ook hebt u altijd, overal en vanaf elk apparaat toegang. U kunt handige dashboards maken met gecombineerde gegevensbronnen, en krijgt zicht op de productieactiviteiten. Azumuta combineert de vruchten van de papierloze fabriek, gegevens en analyses, en Internet of Things

> Naar website

> Toon andere adviseurs categorie Duurzaam

Zeester
Daarnaast wordt – zonder bewijs – aangenomen dat op de lange termijn niet enkel samenwerking nodig is, maar collectieve en coöperatieve samenwerkingsvormen. Dat betekent dat bedrijven hun autonomie – en het idee om zélf winst te kunnen maken – zouden moeten opgeven. Het einde van het kapitalisme dus.

Als argument voor ecologische samenwerkingsverbanden wordt aangevoerd dat die zich het beste aanpassen aan nieuwe omstandigheden, omdat er net zoals bij een zeester gemakkelijk een poot kan verdwijnen en weer aangroeien. Het zal je bedrijf maar zijn dat verdwijnt denk ik dan, en als werknemer daarvan sta je dan ook op straat.

Rendabel
Mijns inziens is een omslag naar een soort coöperaties helemaal niet nodig om de transitie naar duurzaamheid te maken. Belangrijker is of we dat met zijn allen willen: als consumenten, als land, als wereld.

In de taal van het Weconomy Transitiecanvas moeten bedrijven dan niet enkel worden afgerekend op hun output (directe vervulling van klantwaarde) maar op hun outcome (het geheel van positieve en negatieve bijdrage aan de wereld).

Als je er bijvoorbeeld voor zorgt dat de milieubelasting en het materiaalverbruik van producten wordt verdisconteerd, dan wordt het vanzelf rendabel om stappen op dat gebied te (gaan) zetten. En om daarbij te gaan samenwerken met anderen.

Ik denk dat veel bedrijven best duurzamer willen opereren, maar ze willen daarbij wel levensvatbaar blijven. Veel boeren willen bijvoorbeeld wel circulairder worden en zo de stikstofkringloop sluiten, maar dan moeten ze meer marge kunnen krijgen op hun waren, omdat ze dan minder produceren.

Waardeketens
Als het je ergert, dan kun je de ideologie achter het WEconomy Transitiecanvas makkelijk negeren. Dan blijft over: een nuttige tool voor het vinden van haalbare én betaalbare routes op weg naar meer duurzaamheid.

Je stopt dan gewoon bij de middelste fase van de in het werkboek beschreven transitie: het met elkaar organiseren van waardeketens en kringlopen. Dat dit op een economisch rendabele manier mogelijk is, liet Auping bijvoorbeeld zien bij de ontwikkeling van hun circulaire matras.

*) Het werkboek WEconomy Transitiecanvas is gratis downloadbaar op businessmodellab.nl

Individeel én collectief (reactie Jan Jonker)
Professor em. Jan Jonker: ‘Deze - op zich goede - bespreking bevat als kritiek op het Transitiecanvas dat we allemaal naar een soort van collectiviteit toe zouden moeten. Wat we echter proberen te zeggen, is dat veel actuele (duurzaamheids)problemen alleen maar met nieuwe vormen van collectiviteit opgelost kunnen worden. Dat betekent niet het einde van individuele organisaties, maar brengt urgente en individueel niet oplosbare vraagstukken onder in nieuwe organisatievormen, die organisaties samen vormgeven en managen. Organisaties krijgen zo meerdere lagen: individueel én collectief.’