Vergelijking met voorraadbeheer

In vergelijking met voorraadplanning was de selectie van de kansrijkste schaatsers om ‘op de plank’ (aan de start) te hebben tijdens de Olympische Spelen, heel vreemd!  Er telde namelijk slechts een momentopname: het Olympisch Kwalificatie Toernooi (OKT).

De roemruchte selectiematrix die op het OKT werd gebruikt, blijkt ook helemaal niet zo bedoeld. Wetenschappers bedachten hem als prestatiematrix voor het inschatten van individuele medaillekansen op basis van historische data.

Dan zou je geen OKT meer nodig hebben, maar schrappen van dat aantrekkelijke toernooi was ongewenst. Hoeft ook niet, maar het selectiesysteem kan wel beter!

De selectiematrix voor deelname aan de Olympische Spelen (OS), werkt als volgt. Op basis van de World Cups en het WK van het vorige seizoen, en de World Cups in het lopende seizoen, wordt eerst berekend op welke schaatsafstanden “we” de grootste medaillekansen hebben op een aankomende spelen.

Dit levert zowel voor de heren als de dames een selectievolgorde op: de matrix. Die wordt vervolgens gedurende het Olympisch KwalificatieToernooi (OKT) van boven naar beneden gevuld, totdat het maximale aantal toegestane schaatsers is bereikt. Belandt een schaatser twee of meer keer in de matrix, dan telt dit als één. 

Dames
Voor de dames zag de inmiddels roemruchte selectiematrix (dus in te vullen op het OKT) er afgelopen december als onderstaand uit (ik heb daarbij bij de stippellijnen een paar afstanden weg gelaten):

Transparantie
Het idee er achter: eerlijkheid en transparantie. Je móet presteren op het OKT om deel te nemen aan de OS. Dat vinden bijna alle schaatsers extreem stressvol,  maar op de OS heb je ook grote prestatiedruk.

De selectiematrix werd mede ontwikkeld door Gerard Sierksma, emeritus hoogleraar operations research aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is een echte schaatsliefhebber. Net als ik nam hij succesvol deel aan de laatste drie elfstedentochten.

Jaap van Ede op natuurijs. In de kleuren van IJsvereniging Groningen, de club waarbij ook Jenning de Boo begon.

Geniaal
Op het eerste gezicht is de oplossing van Sierksma en zijn collega’s geniaal. Het lijkt ingewikkeld, maar daar is een reden voor. Op de OS mag je namelijk niet, zoals bij de afstandskampioenschappen, ‘domweg’ per afstand de top twee of drie selecteren. Zowel bij de vrouwen als bij de mannen mag je op de OS namelijk maximaal negen verschillende schaatsers meenemen.

Als je dan als land heel goed bent op bijvoorbeeld de 1500 meter en matig op de 5000 meter, dan kun je beter meerdere uitblinkers op de 1500 meter meenemen. De selectiematrix zorgt ervoor dat dit gebeurt. 

Toch klopt er iets niet.

Voedingsmiddelenbedrijf
Laat ik het selectiesysteem daartoe eens vergelijken met een voedingsmiddelenbedrijf dat negen artikelen (vergelijk schaatsers) moet kiezen om op de plank te hebben in februari, en die beslissing moeten ze nemen in december (vergelijk dit met het OKT moment).  Hebben ze in februari een artikel (de juiste naam schaatser) in huis dat wordt besteld, dan betekent dit ‘een medaille’. Bedrijven gebruiken hiervoor historische informatie, welke ‘schaatsers’ werden in bijvoorbeeld de afgelopen twaalf maanden het vaakst ‘besteld’, lees: eindigden op het podium.

De selectiematrix gebruikt ook dit soort historische data, maar ontkoppelt daarna het soort artikel (de schaatsafstand) en het ‘verpakkingstype’ (de specifieke schaatser). Hier gaat het mis.

Favoriet
Een voorbeeld daarvan is Joy Beune. Zij werd in 2025 wereldkampioen op de 1500 meter. Bovendien won ze op 6 december 2025 in Thialf voor de zesde keer op rij (!) een wereldbeker wedstrijd. Iedereen denkt dan: zij is favoriet voor goud op de Olympische Spelen. Maar toch mocht zij op de schaatsmijl niet deelnemen!

In de selectiematrix zie je dat de winstkans – los van de specifieke schaatser - op de Olympische 1500 meter hoog werd ingeschat. Daar had Beune zélf voor gezorgd (!), door haar talloze internationale zeges in het afgelopen jaar. Ze hoefde dat kunstje enkel  ‘even’ te herhalen op het OKT om zich voor de OS te plaatsen. Of in elk geval bij de eerste drie te eindigen. Dit lukte echter - zeer verrassend - niet.

Joy Beune werd slechts vierde, zij het slechts op 0,19 seconde (!) achter de 1:53.02 van nummer één Antoinette Rijpma-de Jong (die zoals we inmiddels weten later goud won op de OS).

Aanwijsplekken
Was Beune ziek geweest of had ze materiaalpech gehad, dan was er niets aan de hand geweest. Ze had eigenlijk beter kunnen vallen. Voor al die situaties bestaan er namelijk aanwijsplekken voor deelname aan de OS.

De KNSB hanteert daarvoor het begrip "aanwijsschaatser": dit is iemand die om een legitieme reden niet in de OKT-uitslag staat, maar waarvan de kans op Olympisch succes (zeer) groot wordt ingeschat. Beune voldeed aan het laatste criterium, maar niet aan het eerste. Hierdoor was er geen mogelijkheid meer om haar alsnog aan te wijzen! Overigens kwam de KNSB in dit geval nog goed weg: de top vier op de 1500 meter op het OKT reed namelijk allemaal een potentieel medaille-waardige tijd.

Juridisch dichtgetimmerd
De tijden van Ard en Keessie zijn lang voorbij. De commerciële belangen van de schaatsploegen zijn nu erg groot. Daarom moet het selectie-systeem vooraf juridisch volledig zijn dicht getimmerd, om bijvoorbeeld rechtszaken te voorkómen. De schaatsers en hun coaches hadden voorafgaand aan het OKT ook ingestemd met de manier van selectie.

Beune had op het OKT geen topdag. Ze maakte ook nog eens een misslag, omdat ze aan de rits van haar (nieuwe?) schaatspak zat. Beune schaatste daardoor langzamer dan verwacht.

Dat was natuurlijk een teleurstelling voor haar, maar dit is niet mijn belangrijkste punt van kritiek. Bovendien, het gaat bij procesverbetering nooit om personen, dus ook nu niet. De hamvraag is: moet of kan het systeem beter?

Nu Beune niet werd geselecteerd, had de selectiematrix eigenlijk eerst moeten worden hérberekend, waarbij haar internationale uitslagen op de 1500 meter niet meer meetelden voor de selectievolgorde. Dat had er dan ongetwijfeld toe geleid dat een derde plek op het OKT niet meer genoeg zou zijn geweest voor kwalificatie voor de Olympische schaatsmijl.

Beschikbare informatie
Dit lijkt me overigens geen goede correctiemethode. Denk nog even terug aan dat voedingsmiddelenbedrijf: dat zou álle in december beschikbare informatie hebben gebruikt om in februari de meest kansrijke schaatsers ‘op de plank’ te hebben. De misslag van Beune zou je hierbij kunnen vertalen naar bijvoorbeeld een bestelling die wel werd gedaan, maar die niet binnenkwam vanwege een internetstoring.

Kort door de bocht beloont de selectiematrix door de ontkoppeling van historische prestaties en personen nu niet de best presterende schaatsers van de afgelopen tijd, maar worden enkel de schaatsers met de meeste mazzel en vorm van de dag geselecteerd.

Geen selectiemiddel
Ik nam contact op met Gerard Sierksma, bedenker van de selectiematrix en emeritus hoogleraar operations management aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij stuurde mij een wetenschappelijk artikel, dat hij samen met Bertus Talsma schreef. Daarin verklaart hij hoe de selectiematrix voor de OS tot stand kwam.

Met stijgende verbazing las ik het verhaal: de matrix was oorspronkelijk helemaal niet bedoeld als selectiemiddel op een OKT, maar als historische prestatiematrix!

Het idee was om voor individuele schaatsers per afstand de kans op Olympisch succes te bepalen, op basis van hun historische prestaties. Vervolgens berekent het model dan de beste mix van 9 mannen en 9 vrouwen, die naar de komende OS mogen. Als advies. Geen speld tussen te krijgen. Helemaal geen OKT meer nodig!  

Vreemd dat al het schaatsen op de winterspelen binnen plaatsvindt !  Hoe mooi zou het zijn als er een Olympische natuurijs marathon zou komen (i.p.v. de massastart), én een klassieke Fries-Groningse kortebaan wedstrijd (Beeld schaatsfoto.nl)

Attractief
Er was echter een probleem: de Olympic trials zijn zeer attractief voor het publiek en (financieel) voor de KNSB. Goed voor een dagenlang stampvol Thialf.

Daarom werd gekozen voor een ontkoppeling van de winstkans op een afstand, en de schaatsers die daaraan met goede prestaties in de afgelopen tijd bijdroegen. Op het OKT kon je dan specifieke schaatsers aan de plekken gaan toewijzen: de selectiematrix was geboren.

Uit mijn voorbeeld van Joy Beune blijkt wat voor vreemde resultaten dat kan opleveren, als een favoriet niet ‘levert’ op het OKT.  Bovendien  - wetenschappelijk meer relevant - klopt het idee achter de matrix dan dus niet meer. Beune was immers grotendeels verantwoordelijk voor de groot ingeschatte medaillekans en dus hoge positie van de 1500 meter in de selectiematrix, waardoor de hele top drie op het OKT zich daarvoor kon kwalificeren. Toen Beune niet mee mocht, werd de winstkans op de 1500 meter een stuk lager.

Best of both worlds
De selectiematrix kan beter. Ik denk dan aan een best of both worlds, waarbij óók de oorspronkelijke prestatiematrix wordt gebruikt.

Mijn idee: De schaatser die het best is gepositioneerd op een afstand in de prestatiematrix voorafgaand aan het OKT, mét een medaillekans groter dan X procent, krijgt een beschermde status.

X kun je hierbij bijvoorbeeld zo kiezen dat er niet meer dan drie mannelijke en drie vrouwelijke schaatsers een beschermde status krijgen. Hun namen zet je dan voorafgaand aan het OKT alvast met potlood in de selectiematrix, en de rest voeg je dan op de oude manier toe.

Het is mogelijk gewenst dat alle schaatsers op het OKT rijden. Als je dat wilt, dan kun je toevoegen dat beschermde schaatsers vormbehoud moeten tonen. Bijvoorbeeld: finishen binnen de eindtijd van de nummer één plus Y % daarvan.

Joy Beune zou zeker een beschermde status hebben gehad en bevestigd. Het zou interessant zijn als de wetenschappers met terugwerkende kracht zouden berekenen wat afgelopen december het verschil zou zijn geweest ten opzichte van de huidige groep geselecteerden.  

Ingewikkelder
Een resterend probleem is wellicht, dat het aangepaste systeem nóg ingewikkelder is dan het huidige. Maar wat je ook doet, discussie krijg je altijd. Nieuw zou ‘mijn’ systeem ook niet helemaal zijn: in het verleden hadden excellente schaatsers ook een beschermde status. Bovendien zijn er allerlei alternatieven denkbaar.

Je zou bijvoorbeeld het OKT alsnog helemaal kunnen afschaffen. Los van het commerciële en publieksbelang lijkt me dat echter geen goed idee.

Een (meestal jonge) schaatser kan zich namelijk soms in zeer korte tijd sterk verbeteren, maar zou dan op basis van zijn of haar historische data kansloos zijn voor deelname aan de OS.

En denk aan Femke Kok, die er pas vlak voor het OKT achterkwam dat ze prima mee kan op een tot dan toe voor haar incourante afstand. Zonder OKT zou haar deelname aan de OS op de 1500m onmogelijk zijn geweest, ze had op die afstand immers geen internationale resultaten staan.

Foutmarge
Tot slot, nu ik de discussie rond de schaatsprestaties toch heb geopend: in het artikel van Gerard Sierksma en Bertus Talsma stond nóg iets opmerkelijks.

In 2014 was het verschil tussen Koen Verweij (zilver) en Zbigniew Bródka (goud) op de Olympische 1500 meter slechts 0,003 seconden. Dat zou volgens de wetenschappers minder zijn dan de foutmarge van het meetsysteem op dat moment. Als dat zo is, dan hadden beiden een gouden medaille verdiend!

En zelf heb ik nóg een verbeterpunt: ik vind dat je altijd in je baan zou moeten blijven als schaatser.  Nu hebben sommigen de mazzel dat ze kunnen uitwaaieren op de laatste binnenbocht op de 500 meter, omdat hun tegenstander daar toevallig niet schaatst.

> Zie ook: Always Ready (management/schaatsboek van Martin Hersman)
> Zie ook: Innerlijke Kracht (management/schaatsboek van Mark Tuitert)