Persoonlijk leiderschap - boekbespreking

In zijn boek Innerlijke Kracht bespreekt ex-schaatser en gouden medaille winnaar Mark Tuitert lessen voor persoonlijk leiderschap. Die ontleent hij aan de meditaties van de Romeinse keizer, veldheer en stoïcijn Marcus Aurelius.

Er is een relatie tussen het stoïcisme en Lean leiderschap. Bij die bedrijfskundige verbetermethode verbeter je samen met iedereen bedrijfsprocessen, continu lerend en reflecterend. Daarbij blijkt stoïcijns leiderschap verrassend goed te passen!

Ik ben een enthousiast schaatser, waarbij drie elfstedentochten het hoogtepunt vormen. Enkele decennia geleden reed ik ook een aantal officiële wedstrijden, over 500, 1000, 1500 en 3000 meter. Erg succesvol was ik daarbij niet: mijn PR’s zijn ongeveer gelijk aan die van een (bijna) naamgenoot: Jaap Eden. En bedenk daarbij dat die het een eeuw eerder met ‘houtjes’ op natuurijs moest doen!

Ik leerde iets van de schaatswedstrijden, namelijk dat het veel stressvoller is dan menigeen denkt. Eén misslag bij de start, en je 500 meter is verprutst. En bij mijn eerste en enige 3000 meter wist ik na één rondje al niet meer hoeveel er nog moesten volgen, laat staan wanneer ik moest wisselen naar de buiten- of binnenbaan (daar dacht ik dus meteen aan terug, na die roemruchte foute wissel van Sven Kramer op de 10.000 meter).

Moedig strijden
Bij de start van een schaatswedstrijd nam ik me ongeveer het volgende voor: geen misslagen maken, een PR rijden.

Mark Tuitert (foto rechts) dacht bij de start van zijn gouden olympische 1500 meter, in Vancouver in 2010, daarentegen ongeveer dit: ‘ik ga zo moedig mogelijk strijden’.

Dat blijkt uit het nieuwe boek van Tuitert: Innerlijke Kracht

Maakt het wat uit, wat je denkt voor een schaatswedstrijd (of bij een business plan)?

Ja, zegt Tuitert, want ‘een PR rijden’ of ‘goud halen’ heb je niet in de hand, en ‘moedig schaatsen’ wél.

Het gevolg van Tuiters intentie was de op één na opzienbarendste 1500 meter die ik van een Nederlander heb gezien (Alleen Marianne Timmer vond ik op de 1500 meter in Nagano in 1998 nóg gedurfder rijden, zie het kader verderop voor haar reactie).

Shani Davis, de gedoodverfde kampioen, beet na de rit van Tuitert zijn tanden stuk op zijn tijd. Wat híj dacht bij de start weten we niet.

Tuitert had een geheim wapen, wat op dat moment nog niemand kende: de stoïcijnse filosofie.

Na tegenslagen zoals overtraindheid, en zes jaar lang geen contact met zijn vader, was Tuitert zich gaan verdiepen in stoïcijnse schrijvers uit de oudheid zoals Zeno, Seneca, Epictetus en de Romeinse keizer Marcus Aurelius.

Accepteren
De meeste mensen kennen ‘stoïcijns’ als het emotieloos ondergaan van dingen die op je pad komen. Een juistere omschrijving is echter het accepteren van de natuurlijke loop der dingen, leerde ik uit het boek van Tuitert.

Volgens hem moet je je focussen op wat op dit moment in je invloedssfeer ligt, en het overige aanvaarden. Op gebeurtenissen heb je slechts beperkt invloed, en alleen in het nú. Je hebt wel controle over je gevoelens en gedachten óver gebeurtenissen, zegt Tuitert.

Volgens de stoïcijnen ben je voorbestemd om op een bepaalde manier (als een klein radertje) bij te dragen aan een pantheïstisch universum.

Dit van nature goede universum is één geheel, met één ziel. Je bent daarom het gelukkigst (en hebt ook de meeste kans op succes) als je je voegt naar het natuurlijke geheel.

Daarbij past een goed karakter, met als deugden: wijsheid, moed, rechtvaardigheid en matigheid.

Emoties zoals ‘woede’ en ‘jaloezie’ passen er juist niet bij, want die zijn redeloos. Het is bijvoorbeeld zinloos om boos te zijn op iemand, want wat diegene doet heb je niet in de hand en je komt regelmatig conflicten tegen. Jaloezie is even zinloos, want ook die emotie brengt je niet verder.

Logos
De rede (logos) speelt een belangrijke rol in het stoïcisme.

Hierbij moest ik direct denken aan het karakter van Spock uit de serie Star Trek. Dat is iemand die wel emoties heeft, maar zich er niet door laat beheersen, en steeds overweegt wat op een bepaald moment het beste is om te doen.

Toch is er is wel een belangrijk verschil tussen Spock en een stoïcijn: die maakt onderscheid tussen schadelijke emoties, en positieve emoties zoals vreugde, liefde en goede wil. Het verschil daartussen zie je als de logica van je gevoelens onderzoekt.

Dit stoïcijnse gedachtegoed zie je ook terug in technieken die psychologen gebruiken, zoals de cognitieve gedragstherapie. Nog sterker zie je het in een nieuwe (ook in de topsport toegepaste) vorm daarvan. Namelijk de acceptance and commitment therapie, waar bij het de bedoeling is dat je je focust op wat jij belangrijk vindt, en waarbij je negatieve emoties accepteert en vervolgens loslaat.

Go with the flow
Het idee van loslaten zie je ook terug in het Boeddhisme. Volgens die leer wordt je gelukkig als je je onthecht van materie en verwachtingen.

Het idee van een universum met een ziel uit het stoïcisme deed me vooral denken aan de Jedi strijders in de Star Wars films. Zij focussen op de goede kracht in het universum. Eigenlijk een soort van go with the flow, meesurfen met de natuurlijke gang van zaken. Er is daarbij echter wel een verschil met flow zoals Tuitert die beschrijft: er is volgens het stoïcisme namelijk geen tegenkracht, een dark force, in het universum. Ik zag dat in elk geval niet terug in zijn boek.

Innerlijke Kracht is deel drie uit een serie van Mark Tuitert over de kracht van een stoïcijnse mindset

Persoonlijk leiderschap
In zijn eerdere boeken Drive en Flow beschreef Tuitert diverse lessen die het stoïcisme hem leerde.

In zijn nieuwe boek Innerlijke Kracht behandelt hij de meditaties van de Romeinse keizer en stoïcijn Marcus Aurelius. Die schreef zijn overpeinzingen – feitelijk een soort van dagboeken - als geheugensteun en richtinggever voor zichzélf. Dat deed hij als militair leider aan het front.

De meditaties van Aurelius zijn daardoor een leidraad voor persoonlijk leiderschap: welk gedrag moet ik vertonen om een goede leider te zijn, en wat is daarbij mijn morele kompas.

Tuitert bespreekt in zijn boek steeds een citaat uit de twaalf dagboeken van Aurelius, dat hem persoonlijk erg aanspreekt. Vervolgens geeft hij daar dan zijn eigen interpretatie aan: wat heb ik hier van geleerd.

Lean manager
Bij stoïcisme moet ik denken aan de typische Japanse Lean manager: rustig, respectvol, bedachtzaam, en in contact met anderen en met de werkvloer (Gemba). Lean productie is bovendien in overeenstemming met de natuurwetten, go with the flow dus. Tegenslagen zijn daarbij geen probleem, maar dingen waar je van kunt leren. Sterker nog: elk probleem maakt een Lean bedrijf beter.

In zijn meditaties blijkt Aurelius heel veel kenmerken gemeen te hebben met een Lean leider. Als je het boek met die bril op leest, dan is het bijna een feest van herkenning.

Leiderschapskenmerken
Er staan veel goede leiderschapstips in het boek, waaruit blijkt dat Aurelius zijn tijd vér vooruit was. Ik ontdekte de volgende Lean leiderschapskenmerken:

1. Tegenslagen zijn richting gevers. Obstakels zijn onvermijdelijk, én zijn juist dingen waar je van leert. Denk aan de uitspraak van Taiicho Ohno, no problem is a problem. En aan de Toyota Kata methode: een van te voren planbare route naar de toekomst is onmogelijk, al doende en met vallen en opstaan leren is daarom de beste strategie.
2. Streef naar verbinding: alles is van nature immers met elkaar verbonden. Procesverbeteren is zoeken naar de meest natuurlijke (goede) variant daarvan.
3. Iedereen heeft een even nuttige taak in het universum, en verdient daarvoor respect. Elke schakel in een bedrijf is dus even belangrijk, van schoonmaker tot CEO. Dit deed me denken aan het benutten en respecteren van het probleem-oplossend vermogen van iedereen, en aan Takumi, een Japanse eretitel voor extreem bekwame vaklieden die nog elke dag bijleren. Er is ook een relatie met het Lean concept monozukuri, de kunst om dingen te maken.
4. Doe (als leider) alleen wat nodig is, veel van wat je zegt en doet is overbodig. Aan de andere kant tellen je daden veel meer dan je woorden
5. Focus op het nu, en laat je daarbij niet afleiden.
6. Zoek naar de kortste en dus natuurlijkste weg. Hier zie ik een link met value stream mapping om verspillingen (omwegen) in productieroutes te vinden.
7. Reflecteer regelmatig op je eigen (leiderschaps)gedrag. Lean leiders noemen dit hansei.   
8. Sta open voor andere meningen, wijsheid, expertise en kritiek. Hier zie ik een link met Go to Gemba: bij een probleem de werkvloer (plaats waar het probleem speelt) bezoeken om alle meningen daar te horen. Een stoïcijns leider (denk daarbij aan Aurelius in een tent aan het front) en een Lean leider (in de fabriek) staan beiden met hun voeten in de klei.
9. Oordeel pas als je iets of iemand goed begrijpt, en stel daartoe vragen.
10. Als team bereik je het meest, want alles en iedereen in het universum is van nature met elkaar verbonden. Ook binnen Lean is Kaizen (continu verbeteren ten goede) altijd een teamprestatie. Daarnaast gaat het bij Lean om de prestaties van logistieke ketens als geheel, hoe jouw afdeling het doet is daaraan ondergeschikt.   

Wij danken onze partners/adverteerders, door hen kunnen wij onafhankelijke artikelen maken!
Ontdek bijvoorbeeld hoe onderstaande partij Lead & Change in de praktijk helpt brengen!

De AlignmentPuzzel

Door belabberde interne samenwerking verliezen bedrijven veel tijd, capaciteit en slagkracht. Daardoor verdampt er veel geld en vertrekken gemotiveerde medewerkers. Het kan anders! Het boek De AlignmentPuzzel beschrijft een nieuwe stijl van bedrijfsvoering op basis van drie uitgangspunten.
1. Het doel is de cashflow op lange termijn, niet korte-termijnwinst
2. Ontwerp een bedrijf vanuit het primaire proces, niet vanuit (afdelings)functies
3. Stuur op alignment, niet op afdelingsresultaten

Bestel het boek De AlignmentPuzzel via de link

> Naar website

> Toon andere adviseurs categorie Lead & Change

Parallellen
Deze parallellen met Lean leiderschap maken het boek van Tuitert voor de doelgroep van Procesverbeteren.nl zeker de moeite waard, vanwege de originele invalshoek.

De teksten van Aurelius zijn soms best taai en ondoorgrondelijk. Tuitert weet ze echter goed te vertalen naar levenslessen en naar modern management. Wel voegt hij daarbij regelmatig zaken toe, die ik niet in de overpeinzingen van Aurelius terugzag.

Voetstuk
Naast dit hineininterpretieren, mogelijk geïnspireerd door andere stoïcijnse bronnen, zijn er nog een paar andere en serieuzere kanttekeningen bij Tuiterts boek te plaatsen.

Ten eerste plaatst hij Marcus Aurelius wel érg op een voetstuk, als wijze en bedachtzame leider. Waarom voerde Aurelius bijvoorbeeld vele veldslagen? Is dat zo wijs? En waarom week zijn zoon volledig af van zijn 'deugdzame' voetsporen? Dat vind ik onbegrijpelijk. Als die zoon alle deugden van Aurelius en het nut daarvan ‘voorgeleefd’ heeft gezien, hoe kan hij daar dan later zó vanaf wijken?

Ten tweede overschat Tuitert de kracht van logisch (stoïcijns) denken, vind ik. Het is zeker nuttig om je te focussen op dingen die in je invloedssfeer liggen, maar daarmee ben je helaas niet verlost van allerlei nutteloze emoties en gedachtes. Het ontbreken van een recept daarvoor veroorzaakt niet voor niets een eindeloze stroom aan boeken over een betere versie van jezelf en over mentale weerbaarheid. Denk ook nog even aan Spock: als half Vulcan heeft hij al moeite om zijn emoties te beheersen, hoeveel moeilijker is dat dan niet voor een mens?

Hobbelig pad
Ook is het helaas niet zo, dat het hobbelig pad van de mens altijd leidt naar succes. Dat beweert Tuitert niet, maar uit zijn boek spreekt toch een erg positieve verwachting.

Tegenover elke Olympische winnaar staan echter veel meer verliezers. En dan heb ik het nog maar over de minst erge tegenslagen die een mens kan hebben. Het stoïcijnse idee dat ‘jij zelf bepaalt hoe je omgaat met tegenslag’ is daarom niet houdbaar in algemene zin.

Stoïcijns denken kan mijns inziens wel de kans op succes vergroten, maar is geen panacee. Succes (een Olympische titel) is namelijk ook deels toeval, en rampspoed ook. Als je wint, kan dat achteraf heel logisch lijken, maar dat is het niet.

Het boek van Tuitert is interessant voor (Lean) managers, maar is geen onfeilbaar recept voor succes. Neem de tips ter harte, en behoud wat bij jou en je levensbeschouwing past, zou ik zeggen.

> Zie ook: Boekbespreking Always Ready (van Martin Hersman)
> Zie ook: Olympische selectie is slecht voorraadbeheer