Open brief n.a.v. Prinsjesdag 2024

Een open brief aan het kabinet en de 2e Kamer, naar aanleiding van Prinsjesdag!

Geachte bewindslieden, gaan jullie net zoals jullie voorgangers door met ad-hoc oplossingen? Lapwerk, bedacht in de kleine uurtjes?

Of nemen jullie de tijd voor reflectie, en een cyclus van continu leren en verbeteren?

In Japan, de bakermat van reflectie, bestaan hier mooie woorden voor! Genin Tsuikyu: bij problemen éérst de grondoorzaak opzoeken. En Kaizen: continu verbeteren ten goede (zen).

Ook een boodschap aan de oppositie: geven jullie ruimte voor deze bewezen aanpak uit het bedrijfsleven? Of blijven jullie bewindslieden van hun werk houden met kamervragen, enkel om toekomstige kiezers te winnen? Problemen moeten bespreekbaar worden zonder iemand meteen weg te willen sturen, no problem is a problem!

Vorig jaar schreef ik een alternatieve troonrede.

Een pleidooi om eerst grondig na te denken, en dán pas te doen. Het gaat om wat procesverbeteraars ‘systeemdenken’ noemen: bij een probleem eerst oorzaken en gevolgen in kaart brengen, dan een hypothese formuleren, en dan uittesten of die werkt.

Ik heb dit niet zelf verzonnen maar, als vakjournalist procesverbetering, zien werken bij inmiddels meer dan 400 organisaties.

Vertaald naar kabinetsbeleid maakt deze gestructureerde aanpak een eind aan de vele ad-hoc maatregelen en ondoordachte spoedwetjes. En aan plannen waar eerst veel tijd en geld in wordt gestoken (denk aan het stikstofprobleem), maar die daarna weer worden ingetrokken.

Het stopt ook de opmars van spreadsheet management: op korte termijn voldoen aan bepaalde getallen, losgekoppeld van een visie voor de lange termijn.

De troonrede is traditioneel in de Ridderzaal (foto), maar is ook dit jaar weer in de Koninklijke Schouwburg. Dit vanwege de verbouwing van het binnenhof.

No problem is a problem
Ook een oproep aan de oppositie, waar in deze extra-parlementaire regeringsvorm ook de coalitiepartijen frequent aan deelnemen.

Stop met bewindslieden te pas en te oppas naar de kamer te roepen, om zich te verantwoorden. Hoe houden zij dan nog tijd over, om na te denken?

Een andere vraag: mogen zij bottlenecks benoemen? Kunnen ze vragen om méé te denken? Of wordt je bij elk probleem meteen naar huis gestuurd, zélfs al ligt de oorzaak in de periode van vóór jouw tijd?

Een cultuur waarin problemen worden verhuld is funest als je vooruitgang wilt. Het Toyota Productie Systeem (TPS) legt de nadruk op samenwerking, en het verwelkomen van problemen als verbeteropties. No problem is a problem! Dit zei Taiichi Ohno, één van de grondleggers van het TPS.

Bedrieglijk eenvoudig
Wat ook weinig bijdraagt: bedrieglijk eenvoudige oplossingen opperen, zo lang je in de oppositie zit.

Geconfronteerd met de realiteit, zie je ministers in het nieuwe kabinet nu een totaal andere toon aanslaan.

Neem de nieuwbouw van het Zuyderland ziekenhuis in Heerlen, waarbij de hoog complexe spoedeisende zorg daar verdwijnt. Als Tweede Kamerlid was Fleur Agema voor volwaardige streekziekenhuizen. Als minister zegt ze nu echter dat het ‘personeelstekort evident is’, en noemt ze de term volwaardig ‘ingewikkeld’. Alle zorg overal blijven aanbieden kan niet: het is niet alleen te duur, er zijn ook geen mensen voor.

Stoer
Op vrijdag 30 augustus vergaderde het kabinet, aangevuld met de fractieleiders van de coalitiepartners, maar liefst tot vier uur ’s nachts over de begroting.

Klinkt stoer, maar dat is het niet. Er was immers geen noodsituatie. Hoe goed kun je nadenken op dat tijdstip? Het gaat hier wel om miljarden!

Ter vergelijking: zou u eerst een paar maanden met vakantie (reces) gaan, en daarna dan midden in de nacht beslissen over een nieuwe auto of een nieuw huis?

Root cause analyse, zoeken naar de bron van een probleem, bij NXP.
In het bedrijfsleven is dit heel gewoon, in de 2e Kamer helaas niet..

Root cause analyse
Ik maakte een root cause analyse van de toeslagenaffaire. Daaruit kwam onder meer het ontbreken van een feedback-lus uit naar voren. Denk daarbij aan het onverbloemd doorgeven van informatie van (1) de belastingdienst, naar (2) de ministeries, vervolgens naar (3) de bewindspersonen, en tenslotte (4) de Tweede Kamer.

De toeslagenaffaire had mijn inziens kunnen worden voorkómen als de uitvoerenden bij het vermoeden van een probleem de productie – van boetes en aanmaningen in dit geval (!) – hadden mogen stil leggen.

Lean procesverbeteraars kennen dit als het Jidoka-principe: ingebouwde kwaliteitscontrole. Nu werd er veel te laat gereageerd, waardoor het probleem toen al heel groot was.

Integraal Zorg Akkoord
Er bestaan processen die zó complex zijn, dat het niet lukt om in één keer goede verbeteropties te vinden. Denk bijvoorbeeld aan het overeind houden van onze gezondheidszorg, bij toenemende vergrijzing en personeelsschaarste.

Desondanks werd er in één keer een bombastisch Integraal Zorg Akkoord (IZA) gepresenteerd. Het ontbreekt daarbij aan een visie: waar willen we héén. Op die manier is procesverbetering als los zand. Of vergelijkbaar met een hamster in een (dure) tredmolen: je loopt wel hard, maar je komt niet vooruit!

Rondom het IZA zijn er versnipperd zeker goede initiatieven. Toch is de kans groot is dat er straks 2,8 miljard is uitgegeven, zonder veel effect. Het feit dat de regels rond de IZA-tredmolen binnenkort wellicht al weer veranderen, vergroot die kans alleen maar. Ik ving al iets op over een soort IZA 2.0,  maar dan iets met ‘gezondheidszorg en welzijn’ in de titel.

Bij problemen moet je eerst een diagnose stellen. Dat doe je door oorzaken en gevolgen in kaart te brengen, zoals de Wegenwacht

Experimenteren en leren
Bij een systeem dat zo complex is als de zorg, is experimenteren en daarvan leren de beste oplossing. Dat is veel minder sexy dan het IZA, maar begin eerst maar eens met een pilot.

Ik denk dan aan een zorgpad dat veel patiënten doorlopen. Maak daarin de creatie van zorgwaarde zichtbaar, discipline en organisatie overstijgend. Vanaf het eerste bezoek aan de huisarts, totdat je hopelijk beter bent.

Zo zie je verbeteropties en verspillingen, zoals overbodige administratie. Bij verbeteropties denk ik ook aan preventie van ziekte, aan toegankelijkheid van zorg, en aan het maken van keuzes (doelmatige zorg).

Denk ook aan het verwijderen van perverse prikkels, zoals betaling in ‘hokjes’ (diagnose-behandel-combinaties). Dat leidt er nu toe, dat er geen ketenbreed gedragen zorgdoel is. Lees: het is qua financiën nu ‘ieder voor zich’!

Dat is funest, want als je zorg ‘integraal’ wilt verbeteren, moet je soms lokaal wat extra doen om andere schakels te helpen. Kan een huisarts nu een specialist raadplegen voor overleg? Natuurlijk kan dat, maar dat is voor die specialist dan liefdewerk. En er bestaan zorgcentra met bijvoorbeeld onder meer huisartsen en fysiotherapeuten, maar qua zorg werken die nu vrijwel langs elkaar heen.

Vroege signalering
Naast mijn pleidooi voor een overheid als een lerende organisatie, zou ik graag zien dat die overheid meer inzet op preventie van problemen: welke veranderingen, nieuwe producten en nieuwe bedrijfstypes zijn er, waarvoor wellicht nieuwe of aangepaste regelgeving nodig is? Een soort failure-mode-and-effect analysis. Of een systeem voor vroege signalering, zo je wilt!

Neem de grote vlucht van de fatbike, en de jonge kinderen die daarop rijden. Dat merk je toch vroegtijdig op, zou je zeggen! Hoe kán het dan, dat er fietsen werden (en mogelijk nog worden, hoewel daar nu actie op wordt ondernomen) verkocht, waar je via software een soort brommers van kunt maken, qua snelheid inclusief het bijbehorende motorvermogen? Je rijdt dan, los van alle andere risico's voor jou zelf en anderen, onverzekerd rond. Controle door de politie is lastig, want je kunt zo’n boost ook weer ongedaan maken, vóór je fiets op de rollenbank staat.

Nu wordt er gesproken over een helmplicht en een leeftijdsgrens, maar dat lost een belangrijk probleem niet op: veel fatbikes gaan te hard, omdat opvoeren erg makkelijk kan zonder fysieke aanpassingen. Ook zijn er nu al heel veel van die fietsen.

En als ik om me heen kijk zie ik het volgende probleem al weer opdoemen: ongelukken met kinderen in elektrische bakfietsen. Regels daarvoor (helmplicht? gordelplicht? breedte? gewicht?) bestaan er bij mijn weten namelijk niet.

Het nieuwe zuidelijke deel van de ringweg in Groningen

Land te klein
Nog zoiets: de slechte onderhoudstoestand van sommige bruggen en viaducten is al jarenlang een punt van zorg. Gaan we daar nu echt iets aan doen, of wachten we tot een ongeval met dodelijke slachtoffers?

In het laatste geval is het land straks te klein. Dan zul je zien dat er ineens zulke strenge regels komen, dat we jarenlang verkeersinfarcten hebben.

Als Groninger kan ik het overigens niet laten om te wijzen op een uitzondering qua renovatie van wegen: het fraai vergroende zuidelijke deel van de ringweg bij ons, dat op 1 september open ging.

Hiaten
Regelmatig zie je ook ongewenste bedrijvigheid opkomen, die op hiaten in wetgeving inspeelt. Helemaal voorkómen kun je dit niet, snel reageren wel. Denk aan de ongebreidelde groei van websites voor het aanvragen tot herziening van de WOZ-waarde van huizen. Pas sinds kort werd de vergoeding daarvoor beperkt.

Nog een ander voorbeeld: de vele zonneparken in weilanden. Willen we dat wel, in zo’n dichtbevolkt land, waar de schaarse ruimte ook kan worden gebruikt voor nieuwe huizen (met zonnepanelen op het dak). Of bijvoorbeeld voor koeien, die meer weiland nodig hebben om de balans tussen stikstofopname en -uitstoot in evenwicht te brengen?

Tot slot, voor alle duidelijkheid: deze blog heeft niets te maken met de poltieke kleur van het kabinet. Wat hier staat is van toepassing op zowel het huidige kabinet, als zijn voorgangers in tenminste de afgelopen tien jaar!

We konden het overigens langer geleden wél. Toen was er veel meer rust en visie. Denk aan de Deltawerken. Of bekijk de fraaie televisieserie "Het nieuwe Land" over de inpoldering van het IJsselmeer, hoewel de on-democratische selectie van de nieuwe boeren wel veel vragen oproept.

> Zie ook:  Procesverbetering in Bedrijven versus Tweede Kamer (blog sept. 25)